Als spelen een uitdaging is

>> Als spelen een uitdaging is direct bestellen. (bol.com)

SAMENVATTING

Spelen is niet voor elk kind vanzelfsprekend. Kinderen met een ontwikkelingsvraag ‒ mogelijk verbonden aan een autismespectrumstoornis, ADHD, een licht verstandelijke beperking, een visuele of auditieve beperking, een taalontwikkelingsstoornis of een ernstige meervoudige beperking ‒ hebben vaak ondersteuning nodig om tot spel te komen. Hoe begeleid je deze kinderen zodat ook zij spel kunnen ontdekken, beleven en erin kunnen groeien? 

In Als spelen een uitdaging is beschrijft Wilna van den Heuvel een methodiek voor spelbegeleiding die aansluit bij de unieke behoeften van deze kinderen. Met de methodiek kun je kinderen begeleiden om ‘beter’ te gaan spelen, wat weer effect heeft op de totale ontwikkeling. Deze praktijkgerichte en mede door wetenschappelijk onderzoek ondersteunde aanpak wordt al jaren succesvol toegepast binnen onder andere Spel aan Huis en de opleiding Spelagogiek, en is opgenomen in de databank van het Nederlands Jeugdinstituut. 

Wilna van den Heuvel heeft jarenlange ervaring in het (speciaal) onderwijs en als spelagoog. Ze gaf les bij diverse (post-)hbo-opleidingen, waaronder Spelagogiek en Speltherapie, en werkte met kinderen met uiteenlopende ontwikkelingsvragen. Daarnaast is zij actief betrokken bij de praktijk en de scholing van professionals in spel en spelbegeleiding. Zij maakte ook de fraaie illustraties in dit boek.

Deel 1 Spelen maar...

1 Wat is spelen?

Al vele decennia schrijft men over het belang en de betekenis van spel. Dat laat zien dat het een bijzonder fenomeen is dat aandacht vraagt. Door de jaren heen zijn er kleine aanpassingen gedaan, inzichten bij gekomen, maar de basis blijft Huizinga in 1938. ledere speldeskundige geeft er zijn eigen visie op door wereldwijde meningen te koppelen en te onderzoeken.

In deze methodiek maken we gebruik van de volgende kenmerken van spel:

1.        Het spel is doel op zich

2.        Het kind heeft plezier

3.        Spel is een vrijwillige activiteit

4.        Het kind is in enige mate actief

5.        Spel is intrinsiek gemotiveerd gedrag

6.        Er is vrijheid van handelen

7.        Er is geen begin- en eindpunt

8.        Er is afwisseling en spanning

2 Het belang van spelen

Spelen beïnvloedt de totale mens in zijn diepste wezen positief. Dat betekent dat voor iedereen spelen nodig is! Kinderen die weinig of geen belemmeringen ervaren in hun fysieke of mentale ontwikkeling en in een evenwichtige omgeving opgroeien, spelen van nature; het zit in de hersenen opgesloten. Helaas zijn er veel kinderen bij wie spelen een uitdaging is, en dan is het van belang dat spelen gestimuleerd wordt.

3 Voorwaarden en belemmeringen die van invloed zijn op het spel

De invloed van de omgeving en van kindfactoren op het spel speelt in alle situaties door, zowel thuis, op school, in de kinderopvang als op de peuterspeelzaal. Het is algemeen.

Op het moment dat we signaleren dat er iets hapert in het spelgedrag of als de spelontwikkeling niet verloopt zoals verwacht, kunnen we verwijzen naar de juiste vorm van hulp. De speltherapeut of de spelagoog zal nader onderzoeken wat er speelt (of juist niet speelt) en zal methodisch te werk gaan. Hoe je dat doet, lees je in hoofdstuk 1 van deel 2.

4 Veiligheid door verbinding

Veiligheid is een voorwaarde om tot spelen te komen. Om je veilig te voelen, is verbinding nodig met jezelf en met de mensen in je omgeving. Om die verbinding te kunnen leggen, is een positief contact een voorwaarde. Positief contact maak je door openheid, respect en (zelf)vertrouwen, pas dan is verbinding mogelijk. Contact maken doe je door communicatie, zowel verbaal als non-verbaal. Je persoonlijke achtergrond en opvoeding spelen een belangrijke rol bij het vormen van een mening over iets of iemand, wat de wijze van contact maken beïnvloedt. Reflecteren op je eigen gedrag geeft inzicht in je handelen en je manier van communiceren. Als je daar zicht op hebt, kun je je gedrag sturen en zodanig aanpassen dat je open en zonder oordeel met een kind in verbinding kunt gaan. Als contact maken een uitdaging is, blijven de principes hetzelfde. Je zult alleen, soms wat meer, soms wat minder, soms iets anders moeten doen.

Deel 2 Samen of alleen, de methodiek van spelbegeleiding

1 De methodiek van spelbegeleiding

Het stappenplan voor het uitvoeren van een spelbegeleidingstraject omvat het

realiseren van de aanmelding, observeren, het opstellen van hypotheses en een hulpvraag, het formuleren van doelen en het uitwerken van een onderbouwd speelplan. Sessie-analyse is verbonden aan methodisch en systematisch werken tijdens de begeleiding van het kind. Evalueren en reflecteren op je persoonlijk handelen is verweven met het traject om naar een volgende stap te werken. Ten slotte, na afronding van de begeleiding van het kind, vindt de overdracht naar ouders en naar andere professionals plaats.

2 Samenspelen en groepsspelbegeleiding

Groepsspelbegeleiding kun je initiëren om kinderen te ondersteunen bij het samenspelen, kijkend naar de fasen van Parten. Je kunt er ook voor kiezen aan individuele doelen te werken in een groepje waarbij samenspelen ondergeschikt is. Overweeg welke kinderen bij elkaar passen in een groep, houd daarbij rekening met spelniveau en interesses.

Er zijn vele indicaties die soms ook contra-indicaties kunnen zijn. Kijk naar elk kind apart wat van toepassing is. Probeer te analyseren vanuit een metapositie en probeer de kern eruit te halen, om te voorkomen dat je verdwaalt in het analyseren. Beeldmateriaal is hierbij ondersteunend. Schrijf een eindverslag met de analyses als leidraad zodat je het proces kunt verwoorden en beschrijf zowel de individuele als de groepsprocessen.

Deel 3 Verdieping

1 De speelwerelden van Vermeer, Scholten en een beetje Piaget

Met de hier geboden informatie - in het bijzonder het uitgebreide analyseschema van Vermeer - kun je veel observeren in het spel van het kind. De speelwerelden geven inzicht in de inhoud, en voornamelijk in de vorm van spel. Er zijn vier speelwerelden: spel in de lichamelijke wereld, spel in de hanteerbare wereld, spel in de esthetische wereld en spel in de illusieve wereld. Deze werelden lopen in elkaar over en blijven bestaan; naarmate een kind ouder wordt verplaatsen de accenten zich. Scholten voegde nog essentiële elementen toe: spelend bewegen, imitatiespel en regelspel. Deze zijn verwerkt in het uiteindelijke spelanalyse-schema van Vermeer, Scholten & Piaget (bijlage 1), wat een zekere volledigheid weergeeft als handreiking bij het observeren van spel. Met dit schema heb je de kennis om gericht naar het spel van een kind te kijken en verantwoord keuzes te maken tijdens de begeleiding. Het geeft een indicatie op welk ontwikkelingsniveau een kind speelt, het laat zien wat een kind beleeft en biedt inzicht in voorkeuren en interesses van een kind.

2 Nog meer spelindelingen

Naast de indeling van Vermeer & Scholten zijn er nog vele andere spelindelingen. In de praktijk is het handig als je een keuze kunt maken voor een bepaalde spelindeling. Elk kind is immers anders, elk kind speelt anders, elk kind ontwikkelt zich in een ander tempo en laat verschillen zien in spelgedrag, afhankelijk van het verloop van de algehele ontwikkeling en het karakter. Meestal zal de indeling van Vermeer & Scholten volstaan, soms is het zinvol om gedetailleerder te kijken en te kiezen voor een andere spelindeling. De leeftijden in de schema's gaan uit van een kind dat zich 'normaal' ontwikkelt. We kunnen niet genoeg benadrukken dat ieder kind zich in alle eigenheid ontwikkelt en dat het op zo'n jonge leeftijd sprongsgewijs gaat. Maak je dus niet te snel zorgen; signaleer wel zorgvuldig. Laat je inspireren en gebruik je kennis om de juiste keuzes te maken. En wissel vooral van gedachten met collega's en ouders.

3 Spelen met regels

Er zijn verschillende soorten regelspelen. Een gezelschapsspel is altijd een regelspel, maar een regelspel is niet altijd een gezelschapsspel. Regelspelen kunnen een beroep doen op verschillende vaardigheden, zoals behendigheid, zang en ritme, geluk, strategisch denken of geheugen. Je hebt te maken met beurtgedrag, geduld en inleven in de ander. Er zijn competitieve en coöperatieve spelen, waarbij het verschil is of je tegen of met elkaar speelt.

Winnen en verliezen speelt een belangrijke rol bij competitieve spelen. De vraag is wat je doet als een kind per se wil winnen, niet tegen zijn verlies kan en vals gaat spelen. Regelspel kun je op verschillende wijzen en verschillende momenten inzetten in spelbegeleiding.

De samenstelling van een pakket vraagt een variatie aan spellen, zodat er verschillende kwaliteiten van het kind worden aangesproken.

4 Spelen en flow

Een kind kan door te spelen in een flow geraken; het kind is dan verregaand op het spel betrokken en kan momenten beleven van intens genieten door zichzelf uit te dagen, zichzelf een ingewikkeld maar realiseerbaar doel te stellen, zich te concentreren op het spel, zijn vaardigheden te ontwikkelen en zichzelf nieuwe doelen te stellen in geval van verveling.

Als begeleider is het van belang de juiste condities te scheppen en het kind uit te nodigen de uitdaging op te zoeken. Als dat te ingewikkeld is, kun je onderzoeken of je samen met het kind een uitdaging kunt vinden. Het is zaak dit niet te snel te doen, want dan is het niet meer van het kind zelf. Het is belangrijk de autonomie van het kind te respecteren.

5 Spelen in andere culturen

Aandacht voor het spel in verschillende culturen is van belang, evenals zicht op de verschillen hierin tussen westerse en niet-westerse culturen. Het gaat er hierbij om dat je met een open blik streeft naar intercultureel spel, waarbij je spel uit niet-westerse culturen integreert in de Nederlandse cultuur.

Bij vluchtelingenkinderen staat contact maken en een verbinding aangaan met kinderen voorop en als de emotionele problemen (traumatische ervaringen) hiertoe te groot zijn, is het goed om door te verwijzen naar speltherapie.

Tweetaligheid kom je vaak tegen, en door spelbegeleiding kun je, ondanks dat spel het doel is, de Nederlandse taal stimuleren.

Ten slotte kan het behulpzaam zijn om iets te weten over de uiteenlopende betekenis van embleemgebaren en verschillende spellen die gespeeld worden in veel niet-westerse culturen.

6 Spelen en schermtijd

Elk kind heeft recht op ontspanning en op een veilige digitale wereld. Schermtijd kent risico's, evenals voordelen. Er zijn richtlijnen over hoe om te gaan met schermtijd voor je kind of het kind dat je in begeleiding hebt. De mogelijkheden van schermtijd in de spelkamer zijn veelal nog hypothetisch, maar laten ook al mooie voorbeelden zien, met name bij kinderen met een EMB. Gamification is het toepassen van spelprincipes en spelelementen in een niet-speel-context - bijvoorbeeld in te zetten in een niet-harmonieuze klas.

7 Inrichting van de speelruimte

Vrijwel elke ruimte is geschikt om te spelen of daarvoor geschikt te maken. Kinderen zijn daar zelf erg creatief in. Door een speelrijke omgeving te creëren, bied je kinderen de ruimte om gevarieerd en in alle werelden te spelen, te bewegen en plezier te beleven. En vergeet niet om buiten binnen te halen en andersom!

8 Gerelateerde methoden

In dit hoofdstuk gaat de aandacht uit naar verschillende methodieken waarvan je op de hoogte dient te zijn als je als professional werkt met kinderen en spel.

9 Speelweetjes

Hier worden in vogelvlucht een aantal interessante weetjes gepresenteerd die je meenemen in de wereld van spel.

Deel 4 Spel en spelbegeleiding voor kinderen bij wie spelen een uitdaging is

1 Spelen met een autismespectrumstoornis (ASS)

Kinderen met autisme hebben een gefragmenteerde manier van informatieverwerking, waardoor zij op meerdere gebieden anders met de wereld omgaan.

* Ze hebben doorgaans problemen in de verbeelding

* Ze laten stereotype gedrag zien

* Ze hebben behoefte aan structuur

* We zien vaak kopieergedrag van anderen

* Zij kunnen een symbool slechts op één manier toepassen

* Ze denken fragmentarisch, waardoor het onmogelijk is om het grote geheel te zien en er geen relatie is met de context (Van der Pol & Hellendoorn, 2012)

* 'Er ontbreekt een innerlijke taal, waarin woorden of concepten symbolen zijn voor de werkelijkheid, daardoor kunnen waarnemingen niet in een breder, betekenisvol verband worden geplaatst' (Hendriks, 2004 in Van der Pol & Hellendoorn, 2012, p. 163).

* Het loslaten van de werkelijkheid is lastig, dus werken met de meerduidigheid van materialen lukt niet of nauwelijks.

Het spel van kinderen met een ASS laat specifieke kenmerken zien:

Een stereotype omgang met het materiaal

* Er is weinig variatie in het spel, details worden weinig gecombineerd

Er is weinig of geen exploratiedrang, intrinsieke motivatie ontbreekt grotendeels . Ze hebben vaak weinig of eenzijdige spelervaring omdat het lastig is om hen uit te dagen tot een andere manier van omgaan met het materiaal

* Ze laten beperkt functioneel spel zien

* Het functioneel spel lijkt mechanisch, aangeleerd

* Deze kinderen zijn meer objectgericht dan pop- of persoonsgericht

* Er is geen fantasie (rechts in het schema van Vermeer), of het risico bestaat dat het spel doorslaat in een bepaalde fascinatie (links in het schema van Vermeer)

* Ze hebben moeite met spelregels aanpassen

* Ze vinden samenspel lastig, evenals het bedenken van een tactiek

* Van der Pol (2012) spreekt nog van de verbeelding met iconisch materiaal, dus gerelateerd aan de werkelijkheid

Er zijn spelbegeleidingstechnieken die speciaal inzetbaar zijn bij kinderen met een ASS, zoals structureren van tijd, ruimte en materiaal. Het inzetten van de vijf stappen van Geef me de 5 (wat, waar, hoe (hoelang), wanneer en met wie ga je spelen?) bieden het kind overzicht en duidelijkheid. Deze stappen visualiseren zijn helpend. Je kunt het spel stimuleren door kleine stapjes toe te voegen of een kleine hoeveelheid materiaal. Soms is voordoen van een handeling nodig om het kind uit te nodigen tot spel.

Door met een autibril te kijken naar kinderen met een ASS, kun je weloverwogen de juiste spelbegeleidingstechnieken inzetten. Enkele centrale begrippen: volgen, oog voor details, wachten, voordoen, samendoen, kleine doelen, letterlijk en eenvoudig woordgebruik, verwachtingen ten aanzien van symbolisch spel niet te hoog stellen.

2 Spelen met AD(H)D

Kinderen met ADHD vertonen druk gedrag en zijn structuurbehoeftig. Daarnaast hebben ze bijzondere kwaliteiten waarvan je gebruik kunt maken, zoals creativiteit, buiten de lijntjes durven te bewegen, hyperconcentratie en openheid. De invloed van ADHD op het (spel)gedrag van het kind werkt verregaand door op het gedrag en de beleving van de volwassenen en de kinderen in de omgeving. Deze reacties beïnvloeden het zelfbeeld en het zelfvertrouwen van het kind, waardoor het risico op een vicieuze cirkel ontstaat.

Spelbegeleiding kan het kind hierin ondersteunen met speciale technieken, zoals vertragen, structureren (maar niet te rigide), de omgeving uitnodigend maar overzichtelijk inrichten, ruimte om te bewegen afwisselen met rust en vooral een positieve blik en nieuwsgierigheid van de spelagoog

3 Spelen met een licht verstandelijke beperking (LVB)

Kinderen met een licht verstandelijke beperking hebben niet alleen een laag IQ maar laten ook een beperking zien in adaptief gedrag en in conceptuele, sociale en praktische vaardigheden. De context waarin het kind zich beweegt heeft invloed op de mate van participatie en innemen van sociale rollen. Het risico op overvragen of onderstimulering is aanwezig. De spelontwikkeling verloopt in dezelfde volgorde als bij een kind dat geen beperkingen heeft, maar verloopt trager. Het kind met LVB bereikt vaak niet de speelwereld als illusieve wereld. Het kind met een licht verstandelijke beperking laat ook vaak sociaal wenselijk gedrag zien, het wil laten zien dat het iets kan. Het grijpt daarom vaak terug naar spel wat geaccepteerd en goed bevonden wordt door de omgeving.

4 Spelen met een (ernstig) meervoudige beperking

Door de ervaringsordening van Timmers-Huigens aan de speelwerelden te koppelen, krijg je meer inzicht in de wijze waarop een kind in de wereld staat, of het dicht bij zichzelf staat of al naar buiten treedt. Dit helpt om de juiste spelbegeleidingstechnieken in te zetten, te bepalen welke materialen je kunt gebruiken en hoe je met je houding rekening kunt houden met de beleving van een kind met een EMB. Daarnaast zijn er de structurerende en vormgevende ervaringsordening die je kunt vertalen naar kinderen die meer mogelijkheden hebben. Deze achtergrondinformatie kun je bij alle kinderen inzetten waardoor je beter rekening kunt houden met hoe je kunt aansluiten.

5 Spelen met een visuele beperking

Het is van belang om een idee te hebben van hoe kinderen met een visuele beperking in de wereld staan. De verschillen tussen de behoeften van blinde kinderen en slechtziende kinderen komen vooral tot uiting in de keuze van spelmateriaal. Kleurrijk en contrasterend materiaal bij slechtziende kinderen, actie-reactie-materiaal met lichtjes en geluid en het aanvoelen van de materialen. Bij blinde kinderen is vooral het geluid en de tastzin van het grootste belang. Het verwoorden van beleving en feitelijk materiaal is nodig om kinderen te laten herkennen wat ze in hun handen hebben: blik, plastic, hout, iets wat zacht of harig is. Belangrijk is om vergelijkingen te benoemen tussen speelgoed en de werkelijkheid. Het voelen is anders dan het zien, deze kinderen zullen het niet zo snel kunnen plaatsen. Zorg dat je in de nabijheid blijft, zodat het kind je kan horen om te voorkomen dat het angstig of onzeker wordt.

6 Spelen met een auditieve beperking

Tijdens het speltraject dien je rekening te houden met de behoefte van het kind met

een auditieve beperking. In je houding, bij de materiaalkeuze, bij de inrichting van de ruimte én bij het inzetten van spelbegeleidingstechnieken moet je rekening houden met het dove of slechthorende kind. We gebruiken een combinatie van stem, mimiek en gebaren, we nemen de tijd, we wachten, geven complimenten en moedigen het kind aan in zijn spel. We geven ruimte aan het kind om initiatief te nemen. We begrijpen hoe een eventuele achterstand in de spelontwikkeling is ontstaan en hebben de kennis om het spel op de juiste manier te stimuleren. Met name helpen om de aandacht bij het spel te houden en objectpermanentie stimuleren, zijn belangrijke factoren. We kunnen de methodiek stap voor stap inzetten met een aanvulling van passende spelbegeleidingstechnieken, aandacht voor kleurrijke materialen, een goed ingerichte ruimte met gordijnen en geluid absorberende vloerbedekking met de juiste lichtinval.

Kortom: als aan alle voorwaarden is voldaan, kan het kind profiteren van de speciale spelbegeleiding die het geboden krijgt en kan het zijn wereld verbreden.

7 Spelen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS)

Spelen met een TOS blijkt een uitdaging. Het gaat niet vanzelf, aangezien de taal van invloed is op voornamelijk symbolisch (verbeeldend) spel, waardoor spel in de illusieve wereld vrijwel niet bereikt wordt. Doordat de sociaal-emotionele ontwikkeling niet vanzelf positief verloopt, kan het zijn dat een kind uit onzekerheid niet goed durft te spelen omdat er een beroep op hem wordt gedaan. Ook kan het kind uitdagend en destructief gedrag vertonen. De onzekerheid of het beperkte zelfvertrouwen komt bij elk kind anders tot uiting.

De begeleiding bestaat vooral uit het bieden van veiligheid, volgen, verwoorden en aansluiten. Een uitnodigende basishouding en bemoedigen, naast het kind of meespelen zijn helpend om het kind te motiveren vanuit vrijheid te spelen.

Recensie

Dit boek is geschikt voor iedereen die een echte spelexpert wil worden. Dit boek gaat flink de diepte in. Met name deel 4 geeft je heel concrete handvatten hoe je kinderen kan stimuleren in hun spel wanneer er sprake is van unieke behoeften bij kinderen met bijvoorbeeld ASS, ADHD of TOS.

In deel 2 van het boek leer je de methodiek van spelbegeleiding door de verschillende stappen die voor je zijn uitgewerkt.

Een zeer compleet boek over spel. Een uitkomst voor professionals die steeds meer te maken hebben met kinderen bij wie spel bijzondere aandacht vraagt en helemaal voor hen die werkzaam zijn in het speciaal onderwijs!

Bestellen

Het boek Als spelen een uitdaging is is te bestellen via bol.com: