Relationele professionaliteit

Wanneer we kijken naar het werk van experts in de school, dan dienen we onderscheid te maken tussen inhoudelijke expertise en relationele expertise. Breng met een quickscan de relationele professionaliteit van je schoolteam in beeld.

Het is goed wanneer leerkrachten in de school zich specialiseren in deelgebieden van hun werk. Het werk van deze leerkrachten wordt er gevarieerder door en de school als geheel ontwikkelt zich. Zo kennen we de rekenspecialist, de taalcoördinator, de specialist op het gebied van het jonge kind, de ICT­-coördinator en nog meer. Specialisten in de school zijn onmisbaar om onderwijsontwikkeling tot bloei te brengen. Het is een belangrijke stap in de ontwikkeling van een professionele leergemeenschap. Het gaat hier om inhoudelijke professionaliteit. Er is echter een tweede factor van belang om dit succesvol in scholen te implementeren. Dat is relationele professionaliteit.

Professionele schoolcultuur

Relationele professionaliteit gaat over de omgang van de medewerkers met elkaar, zowel van leerkrachten, intern begeleiders, schoolleiders als van specialisten in de school. We noemen dit ook wel de omgangscultuur of de schoolcultuur. Cultuur is een vaag begrip. Niet altijd wordt duidelijk gemaakt wat er onder wordt verstaan. In onze visie gaat het over gedrag. Gedrag is zichtbaar en/of hoorbaar. Aan het gedrag kun je opmerken hoe de cultuur van de school in elkaar steekt. Een professionele school cultuur is dus een cultuur waarbij alle gedrag, van de volwassenen in en rond de school aan vier criteria voldoet:

1. Het gedrag leidt tot de doelen van de school.
2. Het gedrag leidt ook tot welbevinden van zichzelf.
3. Het leidt ook tot toename van welbevinden van anderen.
4. Gedrag dat tegen een of meer van deze criteria ingaat, wordt (in een professionele cultuur) vriendelijk doch zeer duidelijk begrensd. Dit gedrag is niet acceptabel.

In de definitie van een professionele schoolcultuur gaat het dus om vier zaken.

1. Alle gedrag leidt tot de doelen van de school

Bij inhoudelijke expertise of professionaliteit gaat het met name om dit aspect. Door kennis op inhoudelijk gebied te ontwikkelen en te delen met collega’s worden schooldoelen gemakkelijker bereikt.

2. Alle gedrag leidt tot toename van welbevinden van jezelf

Welbevinden komt vooral voort uit een bevredigende omgang met anderen. Immers: mensen zijn sociale wezens. Wanneer jij je goed voelt in de omgang met je collega’s, ouders en anderen, dan ga je waarschijnlijk met plezier naar school. Daar heb je zelf invloed op.

3. Alle gedrag leidt ook tot toename van welbevinden van anderen

Hier wordt het spannend. Immers, in de cultuur van scholen komt soms gedrag voor als roddelen, machtsspelletjes, je niet houden aan afspraken, leiderschap niet accepteren, et cetera. Volgens bovenstaande definitie is dat niet professioneel. Ook wanneer dergelijk gedrag door een (inhoudelijke) expert wordt vertoond.

Deze laatste twee criteria gaan over de omgangscultuur, de relationele professionaliteit. In deze laatste twee criteria zit overigens een merkwaardig spiegelend effect. Wanneer jij gedrag vertoont dat afbreuk doet aan het welbevinden van je collega, zul je daar vroeg of laat zelf de gevolgen van gaan ervaren.

4. Alle gedrag dat niet leidt tot de schooldoelen en/of welbevinden, wordt in een professionele schoolcultuur vriendelijk doch zeer duidelijk begrensd

We noemen dit begrenzen met behoud van relatie. Of ook wel: het hanteren van constructieve boosheid. In eerste instantie is dit wellicht voorbehouden aan de school­ of teamleider. Wellicht ook aan de inhoudelijke specialist. In een professionele schoolcultuur begrenzen echter ook leerkrachten elkaar, de ouders, en wellicht ook de specialist in de school en de schoolleider.

Quickscan professionele schoolcultuur

Uit het gedrag in de school (en ook de fenomenen die zich daarin voordoen) kun je iets te weten komen over de cultuur. In het boek Leidinggeven in onderwijsorganisaties (Van Emst, 1996) wordt onderscheid gemaakt tussen de ambtelijke, politieke en professionele cultuur. In de beschrijvingen daarvan staan kenmerken van deze drie schoolculturen. In het boek Handboek professionele schoolcultuur. Focus op koers en gedrag (Galenkamp & Schut, 2018) is de beschrijving aangescherpt tot bovengenoemde definitie van een professionele schoolcultuur. In de ‘Quickscan professionele schoolcultuur’ zijn de elementen van beide boeken samengebracht. Deze is te downloaden op de websites van Expertis en Uitgeverij Pica.

Aan de slag met de quickscan

Download de quickscan via een van de links hierboven. Doorloop vervolgens onderstaande stappen om aan de slag te gaan met de relationele professionaliteit van je schoolteam.

1. Individueel: scoor de cultuur op je school op een zevenpuntsschaal op de criteria die je vindt op de beide kopieerbladen.
2. Ga met tenminste vijf collega’s in gesprek hierover, steeds in tweetallen. Doe dit op een manier die voldoet aan de kenmerken van een professionele schoolcultuur. Dat betekent: bevraag elkaar op de scores of de standpunten zonder in discussie te gaan of je gelijk te willen halen. Het criterium is hier: iedereen heeft gelijk (uiteraard iedereen vanuit zijn eigen standpunt).
3. Inventariseer op een flipover de scores van alle teamleden en trek hier in een open en eerlijk gesprek conclusies uit over de cultuur in jullie team of jullie school.

De literatuurlijst is te vinden bij het betreffende artikel op de website van JSW.