Pesten negeren werkt niet: wat leraren wel kunnen doen

"Although we are not all responsible for bullying, we are all responsible for stopping it."

Deze uitspraak van socioloog en pestonderzoeker prof. dr. René Veenstra vat de uitdaging rond pesten treffend samen. Niet iedereen pest, maar wanneer pesten zichtbaar wordt, dragen we wel allemaal verantwoordelijkheid om in actie te komen. Voor leraren geldt dat zeker. Maar hoe treed je op? Moet pestgedrag direct worden aangesproken? Heeft een klassengesprek zin? En wat kun je doen om het slachtoffer te ondersteunen? In dit artikel bekijken we wat werkt en wat niet werkt bij het aanpakken van pesten. We kijken niet alleen naar wat leraren kunnen doen wanneer pesten zich voordoet, maar ook naar de boodschap die hun handelen afgeeft aan de rest van de groep.

Onderzoek laat zien dat niet iedere aanpak van pesten even effectief is. Sommige aanpakken hangen samen met minder pestgedrag en een veiliger klimaat in de klas. Andere aanpakken blijken juist weinig effect te hebben of kunnen het probleem zelfs versterken. 

Wat is pesten?

Laten we eerst kort stilstaan bij de vraag wat pesten eigenlijk is. Pesten is het psychisch of fysiek mishandelen van een ander, waarbij sprake is van intentie, herhaling en machtsongelijkheid. Het gedrag is doelbewust, richt zich steeds op dezelfde leerling en vindt plaats binnen een ongelijke machtsverhouding. Die machtsongelijkheid kan fysiek zijn, maar ook sociaal van aard. Zo kan een leerling tegenover een grotere groep staan of weinig steun ervaren van klasgenoten. Omdat pesten samenhangt met groepsprocessen, status en sociale normen, gaat het niet vanzelf over. Wanneer pestgedrag zichtbaar wordt, komt daarom de belangrijke vraag op tafel hoe de leraar handelt.

"Pesten kenmerkt zich door intentie, herhaling en machtsongelijkheid."

De gevolgen als je niet ingrijpt bij pesten

Misschien wel de belangrijkste conclusie uit onderzoek naar pestinterventies is dat niet ingrijpen nooit een goede optie is. Wanneer leraren pestgedrag negeren, bagatelliseren of niet reageren, neemt het pesten vaak toe. Leerlingen in deze klassen rapporteren meer pestgedrag en voelen zich minder veilig.

Dat is niet zo vreemd. Leerlingen kijken voortdurend naar de reacties van volwassenen om te bepalen wat acceptabel gedrag is. Ze gebruiken de leraar als sociale referent. Wanneer een leraar niet reageert op pesten, kunnen leerlingen dit interpreteren als een impliciete goedkeuring. Gedachten zoals de volgende kunnen dan ontstaan:

• "Het zal wel meevallen, anders had de leraar wel ingegrepen."
• "Blijkbaar mag dit."
• "Kennelijk vindt niemand dit een probleem."

Niet ingrijpen is daarom absoluut geen neutrale keuze. Ook zwijgen communiceert een norm.

"De reactie van de leraar bepaalt mede welke norm in de klas ontstaat."

1. Duidelijke grenzen stellen werkt

Een van de meest effectieve reacties op pesten is het direct aanspreken van pestgedrag. Onderzoekers noemen dit disciplinair optreden. Daarbij spreekt de leraar leerlingen aan, corrigeert hen of verbindt consequenties aan hun gedrag. 

Het doel is niet om te straffen, maar om een duidelijke grens te stellen. Leerlingen moeten weten welk gedrag wel en niet wordt geaccepteerd. Door in te grijpen laat de leraar niet alleen aan de leerling die pest zien dat het gedrag onacceptabel is, maar geeft hij ook een duidelijke boodschap af aan de rest van de groep.

Onderzoek laat zien dat leerlingen minder pestgedrag rapporteren in klassen waar leraren consequent optreden tegen pestgedrag. Dat is niet verrassend: leerlingen weten waar zij aan toe zijn en welke normen gelden in de klas. Een leraar die ingrijpt, maakt duidelijk dat pesten niet wordt getolereerd. 

"Consequent optreden draagt bij aan een veilige klas."

2. Ondersteun de leerling die gepest wordt

Minstens zo belangrijk als het aanspreken van de leerling die pest, is het ondersteunen van het slachtoffer. Voor gepeste leerlingen maakt het een groot verschil wanneer een leraar luistert, steun biedt en actief helpt. Hierdoor neemt het gevoel van veiligheid toe en groeit het vertrouwen in de leraar.

Dat vertrouwen is cruciaal. Veel slachtoffers (bijna 70%) vertellen niet uit zichzelf dat zij gepest worden. Wanneer leerlingen ervaren dat een leraar hen serieus neemt, wordt de kans groter dat zij hulp zoeken wanneer problemen ontstaan. Onderzoek laat daarnaast zien dat ondersteuning van slachtoffers samenhangt met minder zelfgerapporteerd pestgedrag in de klas.

"Leerlingen zoeken eerder hulp wanneer zij zich serieus genomen voelen."

3. Laat leerlingen met elkaar in gesprek gaan

Bij minder ernstige of meer relationele vormen van pesten kan bemiddeling een waardevolle aanvulling zijn. De leraar treedt daarbij op als gespreksleider en helpt leerlingen om met elkaar in gesprek te gaan. Het doel is om wederzijds begrip te vergroten, misverstanden op te helderen en relaties te herstellen.

Bemiddeling is echter geen vervanging van duidelijke grenzen. Wanneer er sprake is van structureel pesten of een grote machtsongelijkheid, is eerst ingrijpen noodzakelijk. Onderzoek laat zien dat bemiddeling vooral effectief is wanneer het wordt gecombineerd met een duidelijke afkeuring van het pestgedrag.

"Bemiddeling vergroot het wederzijds begrip tussen leerlingen."

4. Maak pesten bespreekbaar in de groep

Pesten speelt zich af binnen een sociale context. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar de leerling die pest en de leerling die gepest wordt te kijken, maar ook naar de hele groep.

Groepsgesprekken kunnen helpen om normen bespreekbaar te maken. Wat vinden wij acceptabel? Wat wordt in onze groep leuk gevonden? Hoe gaan we met elkaar om? Wat doe je wanneer je ziet dat iemand wordt buitengesloten?

Op zichzelf blijken groepsgesprekken niet altijd voldoende om pesten te verminderen. Als onderdeel van een bredere aanpak kunnen zij echter wel degelijk bijdragen aan een veiligere groepscultuur. Leerlingen leren hierdoor dat het tegengaan van pesten een gezamenlijke verantwoordelijkheid is.

"Groepsgesprekken helpen om gezamenlijke normen bespreekbaar te maken."

De belangrijkste aanbevelingen

De boodschap uit onderzoek is heel helder: wanneer pesten wordt gesignaleerd, is handelen altijd beter dan niets doen. 

Effectieve leraren:

• spreken pestgedrag direct aan;
• stellen duidelijke grenzen;
• ondersteunen slachtoffers actief;
• gebruiken waar passend bemiddeling;
• maken pesten bespreekbaar in de groep.

Daarmee beschermen zij individuele leerlingen en beïnvloeden zij de sociale normen in de klas. 

"De reactie van de leraar beïnvloedt zowel individuele leerlingen als de groepsnorm."

De belangrijkste aanbevelingen uit dit artikel zijn samengevat in Figuur 1.

Figuur 1. Wat werkt bij pesten? 

Wil je deze infographic gratis downloaden in hoge resolutie en op de hoogte blijven van nieuwe artikelen over dit thema? Schrijf je dan in voor het kennisdossier 'pesten en klasdynamiek' van de Wij-leren Academie. 

Tot slot

Pesten stopt dus niet vanzelf. Leerlingen hebben volwassenen nodig die laten zien waar de grens ligt. Daarom is de reactie van de leraar zo belangrijk. Iedere keer dat een leraar ingrijpt, wordt een boodschap afgegeven aan de hele groep: in deze klas zorgen we voor elkaar en accepteren we pesten niet. 

Daarmee komen we terug bij de uitspraak van prof. René Veenstra aan het begin van dit artikel: "Although we are not all responsible for bullying, we are all responsible for stopping it." Niet iedere leerling pest, maar iedere leerling, leraar en ouder draagt wel verantwoordelijkheid voor een veilige school. Door pestgedrag te signaleren, bespreekbaar te maken en consequent in te grijpen, kunnen we die verantwoordelijkheid daadwerkelijk nemen.

Referenties

• Bergold, S., Kasper, D., Wendt, H., & Steinmayr, R. (2020). Being bullied at school: The case of high-achieving boys. Social Psychology of Education, 23, 315–338. https://doi.org/10.1007/s11218-019-09539-w
• Blomqvist, K., Saarento-Zaprudin, S., & Salmivalli, C. (2020). Telling adults about one's plight as a victim of bullying: Student- and context-related factors predicting disclosure. Scandinavian Journal of Psychology, 61(1), 151–159. https://doi.org/10.1111/sjop.12521
• Cook, C. R., Williams, K. R., Guerra, N. G., Kim, T. E., & Sadek, S. (2010). Predictors of bullying and victimization. School Psychology Quarterly, 25(2), 65–83. https://doi.org/10.1037/a0020149
• Dawes, M., Gariton, C., Starrett, A., Irdam, G., & Irvin, M. J. (2023). Preservice teachers’ knowledge and attitudes toward bullying: A systematic review. Review of Educational Research, 93(2), 195–235. https://doi.org/10.3102/00346543221094081
• Gest, S. D., Madill, R. A., Zadzora, K. M., Miller, A. M., & Rodkin, P. C. (2014). Teacher management of elementary classroom social dynamics: Associations with changes in student adjustment. Journal of Emotional and Behavioral Disorders, 22(2), 107–118. https://doi.org/10.1177/1063426613512677
• Hendrickx, M. M., Mainhard, T., Oudman, S., Boor-Klip, H. J., & Brekelmans, M. (2017). Teacher behavior and peer liking and disliking: The teacher as a social referent for peer status. Journal of Educational Psychology, 109(4), 546–558. https://doi.org/10.1037/edu0000157
• Koth, C. W., Bradshaw, C. P., & Leaf, P. J. (2008). A multilevel study of predictors of student perceptions of school climate: The effect of classroom-level factors. Journal of Educational Psychology, 100(1), 96–104. https://doi.org/10.1037/0022-0663.100.1.96
• Li, Y., Chen, P. Y., Chen, F. L., & Chen, Y. L. (2017). Preventing school bullying: Investigation of the link between anti-bullying strategies, prevention ownership, prevention climate, and prevention leadership. Applied Psychology, 66(4), 577–598.https://doi.org/10.1111/apps.12107
• Van Aalst, D. A., Huitsing, G., & Veenstra, R. (2024). Understanding teachers’ likelihood of intervention in bullying situations: Testing the theory of planned behavior. International Journal of Bullying Prevention, 1–11. https://doi.org/10.1007/s42380-024-00209-w
• Van der Ploeg, R., Stoltz, S. E., Van den Berg, Y. H., Cillessen, A. H. N., & De Castro, B. O. (2022). To disclose or not? Children’s tendency to disclose peer victimisation in elementary school. Educational Psychology, 42(7), 857–874. https://doi.org/10.1080/01443410.2022.2048794
• Van Gils, F. (2022). Powerless or powerful? Teachers' responses to bullying as perceived by students: Measurement, antecedents, and effects (Doctoral dissertation). KU Leuven.
• Van Gils, F. E., Colpin, H., Verschueren, K., Demol, K., Ten Bokkel, I. M., Menesini, E., & Palladino, B. E. (2022). Teachers’ responses to bullying questionnaire: A validation study in two educational contexts. Frontiers in Psychology, 13, 830850. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.830850
• Van Gils, F. E., Verschueren, K., Demol, K., Ten Bokkel, I. M., & Colpin, H. (2023). Teachers' bullying-related cognitions as predictors of their responses to bullying among students. British Journal of Educational Psychology, 93(2), 513–530. https://doi.org/10.1111/bjep.12574
• Van Gils, F. E., Demol, K., Verschueren, K., Ten Bokkel, I. M., & Colpin, H. (2024). Teachers’ responses to bullying: A person-centered approach. Teaching and Teacher Education, 148, 104660. https://doi.org/10.1016/j.tate.2024.104660
• Veenstra, R., Lindenberg, S., Huitsing, G., Sainio, M., & Salmivalli, C. (2014). The role of teachers in bullying: The relation between antibullying attitudes, efficacy, and efforts to reduce bullying. Journal of Educational Psychology, 106(4), 1135–1143.https://doi.org/10.1037/a0036110
• Veenstra, R., Lindenberg, S., Munniksma, A., & Dijkstra, J. K. (2010). The complex relation between bullying, victimization, acceptance, and rejection: Giving special attention to status, affection, and sex differences. Child Development, 81(2), 480–486. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2009.01411.x
• Wachs, S., Bilz, L., Niproschke, S., & Schubarth, W. (2019). Bullying intervention in schools: A multilevel analysis of teachers’ success in handling bullying from the students’ perspective. The Journal of Early Adolescence, 39(5), 642–668. https://doi.org/10.1177/0272431618780423
• Wójcik, M., & Rzeńca, K. (2021). Disclosing or hiding bullying victimization: A grounded theory study from former victims’ point of view. School Mental Health, 13(4), 808–818.  https://doi.org/10.1007/s12310-021-09447-5
• Yoon, J. S. (2004). Predicting teacher interventions in bullying situations. Education & Treatment of Children, 27(1), 37–45.
• Yoon, J., & Bauman, S. (2014). Teachers: A critical but overlooked component of bullying prevention and intervention. Theory Into Practice, 53(4), 308–314. https://doi.org/10.1080/00405841.2014.947226