Leve de bomen met 3, 30, 300. Leefmilieu op kindermaat

Dit artikel is geschreven in samenwerking met Hans Leinfelder, hoogleraar ruimtelijk beleid KU Leuven.

Klassieke leermethodes wekken de indruk dat dat de meeste mensen in villa’s wonen en dat wie toch in een flat in de stad leeft te kampen heeft met lawaaioverlast en stank. Hoe kan jij je kinderen voorbereiden op het wonen in de stad van morgen waarin de noodzakelijke verdichting gepaard gaat met het vrijwaren van groene, openbare ruimte? 

Dit artikel toont je hoe je met je leerlingen de leefbaarheid van de school- en thuisomgeving kan onderzoeken aan de hand van het 3-30-300 model dat burgers en overheden op een heel bevattelijke manier bewustmaakt van het belang van de aanwezigheid van bomen. 

Om het leefmilieu van iedereen te beschermen wil de Europese Commissie tegen 2050 het verlies aan open ruimte terugbrengen tot nul. Op het moment dat de leerlingen uit je klas zelf ongeveer kinderen beginnen krijgen zou er dus geen extra open ruimte mogen ingenomen worden voor woningen, kantoren, winkels, fabrieken en zelfs wegen, tenzij er elders minstens zoveel oppervlakte weer vrij komt. Als je denkt dat dit de ver van mijn bed show is, vergis je je. Leerlingen kunnen zowel het probleem als de mogelijke oplossingen vandaag al ondervinden in jouw inspirerende klas. 

Een eenvoudig Nederlands model dat de uitdaging vat

Ruimtelijke planners zeggen dat we moeten verdichten en tegelijk de groene ruimte moeten uitbreiden. Verdichten klinkt abstract maar is het niet. Een appartementsgebouw laat toe dat meer mensen op een beperkte oppervlakte samenleven dan dat ze allemaal in huizen naast elkaar zouden wonen. Maar verdichting betekent net zo goed dat een voormalig fabrieksgebouw omgetoverd wordt tot een meergezinswoning of dat de sporthal van een nieuwe school na de uren ook kan gebruikt worden door sportclubs uit de buurt en de refter voor feesten of hobbybeurzen.

Het belang van het uitbreiden van de groene ruimte in de dorps- en stadskern voor de leef- en woonkwaliteit is meer vanzelfsprekend. In dichter bebouwde buurten zorgen bomen en planten voor de nodige verkoeling, wat steeds belangrijker wordt als gevolg van klimaatopwarming. Groen buffert ook water bij de vaker voorkomende extreme regenstormen, waardoor het nadien langzamer kan infiltreren in de ondergrond in plaats van snel af te stromen en voor wateroverlast te zorgen. Niet alleen planten en dieren varen wel bij meer groen, het is ook cruciaal voor onze fysieke en mentale gezondheid omdat groene ruimte aanzet tot beweging en ons tot rust laat komen. 

Om het bewustzijn rond een goede woon- en leefomgeving te vergroten lanceerde de Nederlandse professor Cecil Konijnendijk enkele jaren geleden de 3-30-300-regel. Deze houdt in dat je vanuit elke woning 3 bomen moet kunnen zien, dat 30% van elke buurt moet ingenomen zijn door boomkronen, en dat je binnen 300 meter van een kwalitatief park of groene ruimte moet kunnen wonen. De eenvoudige regel geeft niet alleen houvast aan politici om (groen)plannen uit te werken voor steden en dorpen. Hij biedt ook een heel fijn aanknopingspunt om met leerlingen na te denken over hun woon- of schoolomgeving en het klimaat.

"De 3-30-300-regel maakt een goede woonomgeving zichtbaar en concreet."

Wonen: hoe het niet moet 

We schrijven hier met opzet over de combinatie van verdichting enerzijds en het uitbreiden van de groene ruimte anderzijds. De wereld en ook ons land zijn te klein om ieder gezin in een villa met een ruime tuin te laten wonen, laat staan we hen al allemaal van elektriciteit, water en wegen kunnen voorzien. 

Lien De Saegher onderzocht in haar masterproef in de stedenbouw en ruimtelijke planning wat kinderen in de Vlaamse lagere school rond wonen en ruimtelijke ordening leren. In plaats van de officiële leerdoelen te analyseren, analyseerde ze tekst en beeld in Vlaamse leermethodes wereldoriëntatie, taal, rekenen, Frans en godsdienst. Het beeld dat eruit naar voor komt, is dat in een villa wonen het ideaal is. Er zijn schijnbaar alleen maar voordelen aan in termen van licht en rust. Over nadelen krijgen de leerlingen op papier niets mee. Wie in een vrijstaand huis woont moet zich echter doorgaans vaker en verder verplaatsen dan wie in het centrum woont en speelkameraadjes en winkels op wandel- of fietsafstand heeft en zo nodig zelfs met het openbaar vervoer beter bediend wordt. 

De beelden die ze van de stad vond, associëren de noodzakelijke verdichting met lawaai en stank. Bovendien blijken de weinige woontorens die in het leermateriaal terug te vinden zijn klaarblijkelijk enkel bewoond door mensen met een migratieachtergrond. 

"De manier waarop wonen in leermiddelen wordt voorgesteld, beïnvloedt hoe kinderen naar hun leefomgeving kijken."

3-30-300 in de klas

De drie criteria zijn op een relatief eenvoudige en leerrijke manier toetsbaar. De volgende tabel geeft je wat lessuggesties. Daarna gaan we wat dieper in op bepaalde mogelijkheden en hulpmiddelen.

Tabel 1: lessuggesties om met het 3-30-300 model aan de slag te gaan bij respectievelijk groep 2 en 3 & 4. 

Een uitdagend onderzoek

Omdat je de kinderen op veel wil wijzen en je toch in de buurt van de school blijft, raden we je aan om het onderzoekje twee keer te doen, waarbij je de tweede keer meer verbredend en verdiepend werkt. Maar ook dan begint alles met het richten van de aandacht van de kinderen. 

Je vertrekt niet zonder boe of bah op onderzoek. Een goede openingsvraag in de klas zou zijn: Wat vind je een aangename buurt om in te wonen? Kinderen zullen spontaan over speelplekken en -vriendjes in de buurt beginnen. De kans dat ze over de aan- of afwezigheid van bomen beginnen is klein, tenzij het bloedheet is en er amper schaduw te vinden is. Kinderen zullen wel vatten dat vriendjes in de buurt subjectiever is dan bijvoorbeeld luchtkwaliteit. 

Misschien komen ze wel af met een criterium waar je zelf niet aan dacht, zoals dat je er (veilig) moet kunnen voetballen. Ook dat kan je meenemen. Wat er ook van zij, voor je vertrekt introduceer je ook het 3-30-300 model. 

Bij de eerste verkenning kan zeker aangeduid worden waar er bomen staan en waar het dichtstbijzijnde parkje juist ligt. We raden je aan op vooraf bepaalde plaatsen halt te houden. Interessante plekken waar jij van weet dat je er veilig met de groep kan staan en verstaanbaar bent. Het spreekt voor zich dat je plekken kiest die voldoende van elkaar verschillen, met en zonder bomen in zicht, veel en weinig schaduw en natuurlijk de groene speelplek. Trek telkens ook de aandacht op de beleving. Ervaren ze de ene plek als aangenaam en de andere als een hitte-eiland? Is het ook te merken aan het gedrag van andere mensen? Waar staan of zitten er mensen met elkaar te keuvelen? Noteer eventueel de temperatuurverschillen. Maak ook een paar foto’s op elke stopplaats. Ze komen van pas bij de verwerking in de klas.

Bij een tweede onderzoekje kun je het geleerde nog eens herhalen, eventueel deels langs een alternatief parcours en nieuwe vragen opwerpen, bijvoorbeeld: hoe het zit met de lage begroeiing in de straten? Voor de temperatuur is de schaduw essentieel, maar voor de insijpeling van water is de bodem cruciaal. Je kan samen kijken wat er op bepaalde plaatsen zou kunnen verbeteren. Misschien kan je er ergens passeren waar bewoners al tegels hebben gewipt en/of een geveltuintje hebben ingericht. Is er ergens plaats voor extra bomen? Onderweg kan je met de kinderen eventueel ook planten ontdekken. Het speelpleintje op het einde kan nog op bijkomende kindercriteria beoordeeld worden. 

Tussen beide onderzoekjes in verwerk je de informatie die je in de eerste vergaard hebt en ga je met de leerlingen best ook aan de slag met een plattegrond en een luchtbeeld. 

"Door dezelfde buurt meerdere keren te onderzoeken, ontdekken kinderen steeds nieuwe lagen van hun leefomgeving."

Representaties

Een visuele voorstelling van de omgeving brengt niet alleen overzicht, het helpt het ontwikkelen van ruimtelijk inzicht en het maakt bepaalde berekeningen eenvoudiger. We raden je aan voor het onderzoek zelf een stratenplan of een andere plattegrond te gebruiken waar nog niet te veel is ingekleurd dat zou kunnen afleiden. Je kan er ook zelf een vereenvoudigde maken op basis van een bestaande kaart. Let erop dat de verhoudingen min of meer correct zijn en dat je er je stopplaatsen op aangeeft. Maak eventueel bepaalde ruimtes op de plattegrond waar je niet zal langsgaan wit en verbind deze tekstvlakken met je stopplaatsen. Het levert schrijfruimte op om jullie vaststellingen op te noteren.

Om in de klas de check te doen of het dichtstbijzijnde parkje binnen een loopafstand van 300 meter ligt, heb je wellicht een nauwkeurigere kaart nodig. Als je voor groep 2 stukjes karton maakt die volgens de schaal van je kaart overeenstemmen met 100 meter dan kan je kleuters zelf laten nagaan of het volgens de 300-regel dicht genoeg zou liggen voor iemand die recht over de school woont. Met oudere groepen kan je nadenken over verschillende manieren om de afstand tot het parkje te berekenen. Sta ook even stil bij het gegeven dat je met de straal van een passer een afstand in vogelvlucht kan berekenen als je de schaal van een kaart kent, maar moelijker de lengte van een traject. In beide gevallen, de stukjes karton en de straal van de passer, is het meest complexe rekenwerk voor jou op basis van de schaal van de kaart. 

Lucht- of satellietbeelden zijn vooral nuttig om na te gaan of er vanuit een huis drie bomen zichtbaar zijn en of er over 30% van de straat schaduw hangt. Wanneer je op straat zonder bomen wandelt weet je niet altijd of er vanuit de huizen andere zichtbaar zijn. Je ziet immers alleen de straatzijde, niet de tuin of de achterkant. Kinderen zijn zich daar doorgaans niet van bewust en zullen het een leuke aha-erlebnis vinden. Het exacte percentage straatoppervlak dat onder de schaduw ligt berekenen is ook voor groep 3 en 4 te complex. Maar een schatting maken op een luchtbeeld moeten ze wel kunnen. Je bouwt het wel best op door stil te staan bij wat 100 en 50% is. 

Sta hoe dan ook met hen stil bij het belang van het seizoen waarin de luchtfoto genomen is. 

"Representaties maken het mogelijk om met kinderen anders naar straten, afstanden en groen te kijken."

Betrek de ouders

De schoolomgeving is wat je leerlingen delen met elkaar, maar als we het hebben over leef- en woonomgeving is het natuurlijk zinvol om ook stil te staan bij de thuisomgeving van de kinderen en hen die zelf te laten onderzoeken. Je kan niet anders dan de ouders daarbij betrekken en dat betekent dat je hen informeert over waar jullie rond werken en wat het 3-30-300 model juist inhoudt. Ze willen weten wat jullie ermee doen op school alvorens je hen vraagt thuis hun eigen vaststellingen te maken met hun kinderen en ze in te vullen op een blad. Die gegevens kan je zelf dan weer op een wat grotere kaart samenbrengen. 

Dit kan verrassende resultaten opleveren. In Aalst en Gent, waar wij wonen, zullen sommige kinderen in gegoede wijken geen toegang hebben tot een publiek groen speelpleintje maar wel beschikken over een eigen tuin. Omgekeerd zijn die speelplekjes er wel in de volkswijken. Het uitzicht op bomen valt daar in bepaalde gevallen ook goed mee. Slechtst scoren die wijken op begroeiing in de straten. Stadsbesturen planten steeds meer bomen aan bij heraanleg van straten. Het zou fijn zijn om kinderen hier ook op te wijzen door naar zo’n straat te gaan kijken. Bovendien maakt het hen bewust dat een boom minstens 10 jaar nodig heeft om uit te groeien tot een stevige boom en dat het kappen van oude bomen niet zomaar kan worden gecompenseerd door het aanplanten van jonge boompjes. 

"Door ouders te betrekken groeit het onderzoek uit tot een gezamenlijke blik op de leefomgeving."

Handen uit de mouwen    

Een analyse maken is een ding, de situatie veranderen iets heel anders. Laat de kinderen hun speelplaats kritisch bekijken. Is het een betegelde bakoven om in te voetballen of is er ook schaduw en kan het water in de grond dringen? Wat zouden zij willen veranderen? 

Leerlingen kunnen helpen bij het planten van bomen op school of thuis, maar ze leggen zelf geen nieuwe buurtparkjes aan. Acties waarbij kinderen met hun voeten mee in de aarde staan hebben het meest zin als ze gekoppeld worden aan bewustwording en waarom ook niet aan een actie bij de gemeente met de vraag om voor meer publiek groen in de wijk te zorgen. De burgemeester of een wethouder op school uitnodigen kan daar een vormende opstap toe zijn. Misschien kan ook gekeken worden hoe de groene speelplaats van de school tijdens de weekends en de vakanties ook voor kinderen in de buurt opengesteld kan worden zodat wie er woont binnen de 300 meter een speelpleintje heeft. 

"Acties in de buurt maken zichtbaar dat kinderen mee kunnen nadenken over hun leefomgeving."

Meer analyse

In dit artikel hintten we er een paar keer op dat de kwaliteit van de school- en thuisomgeving nog op andere manieren onderzocht kan worden. In Vlaanderen is de voorbije jaren heel wat relevant buurtonderzoek gedaan met de medewerking van de bevolking, zogenaamde citizen science. Zo werd de luchtkwaliteit gemeten en in een ander onderzoek het bodemleven door onderbroeken gedurende enkele weken te begraven. Zelfs de jaarlijkse vogeltelling van Natuurpunt valt hieronder. In de gezamenlijke kennissenkring van alle leerkrachten en ouders is er ongetwijfeld iemand die de klas zou kunnen helpen met een mini-onderzoekje van een van deze aspecten of van een ander aspect van de kwaliteit van de leefomgeving van de school, inclusief de duiding van de resultaten en suggesties voor aanpassingen. Misschien is er vanuit die verruimde analyse een geschiktere actie mogelijk waarvoor je met je leerlingen kan kiezen.

"Een bredere analyse helpt leerlingen om gerichter na te denken over verbeteringen in hun buurt."

Digitale hulpmiddelen en bronnen

We hebben dit artikel niet doorspekt met hyperlinks naar allerhande digitale hulpmiddelen. In plaats daarvan geven we hier een overzicht van wat je online zoal kan vinden. Dat is heel wat. Als het artikel je inspireert om ermee aan de slag te gaan, dan raden we je aan meteen te kijken wat er voor jou beschikbaar is.

Jouw gemeente heeft wellicht een interessante kaart waarop bepaalde gekende plaatsen gemarkeerd zijn. Anders kan je vertrekken van een plan op een routeplanner waar je je school als bestemming ingeeft en waarop je op zijn hoogst inzoomt tot je in alle richtingen minstens alles in een straal van 300 meter rond de school in je kader hebt. 

Kaartlagen/luchtfoto’s voor Vlaanderen zijn te vinden op: www.geopunt.be. Als je in de kaartlagen (icoon rechtsonder) opteert voor luchtfoto’s in het zomerseizoen, zie je mooi de verschillende bomen. Voor Nederland bestaat dit blijkbaar ook: www.beeldmateriaal.nl.

Een fijne website om je eigen oefening te positioneren in Vlaanderen, is deze: https://thedatalab.be/330300/. Hier kan je inzoomen tot op het niveau van de statistische sector om te kijken hoe goed de buurt er voorstaat waarin je de oefening deed. Voor Nederland vinden we deze. Nadeel hier is dat je de deelscores niet hebt.

Andere inspirerende sites of webpagina’s:

• Buurtonderzoek
• Onderzoek parkjes
• Bomen planten 1 en bomen planten 2
• Bles, Buiten Leren en Spelen
• Mijn Tuinlab
• Leven onder de grond
• De masterproef van Lien de Saegher