Schoolverbondenheid. Deel 2: Wat vraagt werken aan schoolverbondenheid?

In de vorige bijdrage over schoolverbondenheid is uitgelegd wat schoolverbondenheid is en waarom het belangrijk is. Deze bijdrage gaat dieper in op wat het werken aan schoolverbondenheid in het onderwijs vraagt door een beschrijving van (1) waar de verbondenheid zich op richt, (2) een aantal analyse-instrumenten voor scholen en (3) dieper in te gaan op de centrale indicator van schoolverbondenheid. Deze serie over schoolverbondenheid sluit af met een praktijkvoorbeeld dat duidelijk maakt hoe activiteiten gericht op schoolverbondenheid deze verbondenheid zowel kunnen faciliteren als in de weg staan.

Verbondenheid met wat?

Schoolverbondenheid gaat zowel over de relaties met anderen binnen de school (interpersoonlijk) als het gevoel ten opzichte van die anderen, de klas en de school als geheel (intrapersoonlijk). Bij een sterke schoolverbondenheid ervaren de leerlingen zowel positieve relaties met hun klas- en schoolgenoten als met hun leraren (Alink, et al., 2023).

Het gevoel van verbondenheid kan zich richten op een subgroep binnen de klas van bijvoorbeeld vrienden of leerlingen met een vergelijkbare hobby; dit kan gaan om een groepje leerlingen die zich met elkaar verbonden voelen omdat ze dezelfde game spelen, of omdat ze lid zijn van dezelfde voetbalclub. Leerlingen doen hiermee positieve interpersoonlijk ervaringen op die de verbondenheid met de school kunnen versterken. Aandachtspunt is hierbij dat leerlingen zich door deze subgroepen niet isoleren van de rest van de klas en school. Het gevoel van schoolverbondenheid richt zich namelijk ook op de klas, of de school als geheel (Veerman en Denessen, 2021).

Achterhalen schoolverbondenheid

Voor het achterhalen van de schoolverbondenheid zijn meerdere instrumenten beschikbaar.

• Allereerst kan een deel van het tevredenheidsonderzoek onder de leerlingen gericht op sociale veiligheid gebruikt worden voor het nagaan van de interpersoonlijke relaties. De interpersoonlijke dimensie kan specifieker worden nagegaan door gebruik te maken van sociogrammen en observaties binnen en buiten de klas.

• De antwoorden van de leerlingen binnen het tevredenheidsonderzoek gericht op de algemene tevredenheid geven een eerste indruk van de intrapersoonlijke dimensie. De intrapersoonlijke dimensie zal, omdat het hier gaat om een gevoel, veelal niet zichtbaar zijn. Hiervoor is het nodig dat de leerlingen dit uiten tijdens een persoonlijk of klassengesprek.

Herkennen inclusie in de praktijk

Een groep van 70 internationale experts op het gebied van het gevoel van schoolverbondenheid koos inclusie als de belangrijkste indicator van schoolverbondenheid (Alink et al., 2023). In het onderwijs wordt de term ‘inclusief onderwijs’ veel gebruikt en daardoor wordt bij inclusie snel aan leerlingenzorg gedacht. Bij schoolverbondenheid is inclusie echter breder. Om inclusie waar te nemen is het van belang dat duidelijk is wat onder inclusie wordt verstaan. Shore en collega’s (2011) beschrijven helder waar het bij inclusie om gaat: bij inclusie ervaren de groepsleden tegelijk het gevoel van bij de groep horen en het gevoel dat hun unieke eigenschappen worden gewaardeerd en worden ingezet. Een sterk gevoel van verbondenheid wordt dus zichtbaar wanneer kinderen tegelijk hun uniciteit in de klas durven te uiten en zich verbinden met hun klasgenoten.

Bij inclusie wordt snel aan leerlingenzorg gedacht, maar inclusie is breder dan dat.

Versterken schoolverbondenheid in de praktijk

In de eerste bijdrage werd beschreven dat het gevoel van verbondenheid versterkt kan worden door in te zetten op activiteiten die zich zowel richten op het versterken van de kwaliteiten van de leerlingen als op het versterken van de relaties tussen leerlingen en de docenten. In deze bijdrage werd op een rij gezet hoe schoolverbondenheid zichtbaar gemaakt kan worden met instrumenten. Daarnaast werd ingegaan op wat de belangrijkste indicator inclusie inhoudt.

De nadruk op inclusie maakt duidelijk dat het eenzijdig richten op positieve relaties niet per definitie het gevoel van verbondenheid zal versterken, maar dat het hieraan werken ook juist het ontbreken van de schoolverbondenheid kan benadrukken. Het werken aan positieve relaties heeft alleen positieve impact op het gevoel van verbondenheid van alle betrokkenen als alle leerlingen de ruimte ervaren dat zij hun eigen kwaliteiten en opvattingen kunnen inzetten en uiten. Vragen die de mate van inclusie tijdens de les inzichtelijk maken gaan daarom steeds over twee onderwerpen:

1. Is er genoeg ruimte voor de leerlingen om hun unieke eigenschappen in te brengen in de les?
2. Zijn er genoeg mogelijkheden om positieve relaties op te bouwen tussen de leerlingen en met de leraar? 

Bronnen:

• Alink, K. Denessen, E.J.P.G., Veerman, G.J.M. & Severiens, S. (2023) Exploring the concept of school belonging: A study with expert ratings, Cogent Education, 10(2), 2235979.
• Shore, L. M., Randel, A. E., Chung, B. G., Dean, M. A., Holcombe Ehrhart, K., & Singh, G. (2011). Inclusion and diversity in work groups: A review and model for future research. Journal of Management, 37(4), 1262–1289.
• Veerman, G.J.M. & Denessen. E. (2021). Social cohesion in schools: A non-systematic review of its conceptualization and instruments. Cogent Education, 8(1), 940633.